Online :
5
Bugün :
120
Toplam :
119568

Osmanlý DÜneminde Hukuk Mekteplerinin Açýlmasý ve Konya Mekteb-i Hukuk

Konya Ticaret Odasý, Ýpekyolu Dergisi, Aralýk 2007

MeĂžrutiyet döneminde ülkede duyulan en büyük ihtiyaçlardan birside, modern anlamda ihtiyaca cevap verecek sayĂ˝da ve kalitede, hukukçu yetiĂžtirilememesi idi.

Ýkinci MeĂžrutiyet'ten önce açĂ˝lmýÞ olan Ýstanbul Hukuk Mektebi, geniĂž OsmanlĂ˝ topraklarĂ˝ için yeteli kadar hukukçu yetiĂžtiremiyordu. Bu gerçekten, memleket ve adalet namĂ˝na büyük bir eksikliktir. Bu eksikti. Bu eksikliĂ°in mutlaka giderilmesi gerekiyordu.      

ÝhtiyacĂ˝ dikkate alan dönemin münevver hukukçulardan Maliye Hukuk MüĂžaviri Mahmut Esat ve Temyiz Mahkemesi Üyesi Kostaki Efendiler bir layiha hazĂ˝rlayarak. Babiali'ye taktim ettiler. LayihanĂ˝n hükümet tarafĂ˝ndan kabulü üzerine Ýstanbul'dan sonra, 1907 yĂ˝lĂ˝nda Konya, Selanik. BaĂ°dat ve Beyrut vilayetlerinde birer Mekteb-i Hukuk daha acĂ˝lmasĂ˝ kararlaĂžtĂ˝rĂ˝ldĂ˝.

Bu karar AĂ°ustos 1323 tarih 169 nolu tezkere ile bu vilayetlere bildirilmiĂžtir. Tezkerede Ăžöyle denilmektedir

“Rümeli vilayeti Selse-i Ăžahanesi teĂžkilat ve Ă˝slahat-Ă˝ umumiyesi hakkĂ˝nda icra-i teftiĂžat için bir irade-i seniye-i Temyiz azasĂ˝ndan utufetli Kostaki ve Efendiler hazeratĂ˝ tarafĂ˝nda ita kĂ˝lĂ˝nan layihanĂ˝n cümle-i münderecatĂ˝nĂ˝n olmak üzere, muktedir mustantik ve hükkam yetiĂžtirilmesi lüzumuna ve esasen Dersaadetteki Mekteb-i Hukuk taliplerinin cümlesini istiap edememesine nazaran. ...”    

Mezkür kararla üç vilayete birer hukuk mektebi açĂ˝lmasĂ˝na ve aralarĂ˝nda fark olmamasĂ˝nĂ˝ emir buyuruyordu.

Dönem, OsmanlĂ˝'nĂ˝n hükümran olduĂ°u topraklarda ilkokul, rüĂžtiye ve idadilerden üniversiteye kadar yüzlerce mektebin açĂ˝ldýðý ve memlekette eĂ°itim faaliyetlerine önem verildiĂ°i bir dönemdir.

Selanik Mekteb-i Hukuk'unun resmi açĂ˝lýÞý Hicri 1325,  Miladi 1907 yĂ˝lĂ˝nda yapĂ˝lĂ˝r.

BaĂ°dat Hukuk Mektebi, bir yĂ˝llĂ˝k bir gecikme ile 1908 yĂ˝lĂ˝nda tedrisata baĂžlar. Ýlk müdürlüĂ°üne de vekaleten, sonradana Konya Mekteb-i Hukuk MüdürlüĂ°ü'ne Refik (KĂ˝rýÞ) Bey yürütmüĂžtür.

Birinci Cihan Harbi sĂ˝rasĂ˝nda Selanik ve Beyrut düĂžman istilasĂ˝na uĂ°radýðýndan bu iki mektep de kapatĂ˝lĂ˝r, öĂ°rencilerden pek azĂ˝, Konya ve Ýstanbul Hukuk mekteplerine nakledilir.

Mehmet Önder Bey, mektebin resmi küĂžadĂ˝nĂ˝n, o zamanki gazete haberlerine istinade R. 1324/1908 yĂ˝lĂ˝nĂ˝n 1 Mart Cumartesi günü yapĂ˝ldýðýnĂ˝ zikreder. demek ki, yukarĂ˝da bahsettiĂ°imiz BaĂ°dat Hukuk Mektebi 'nin açĂ˝lmasĂ˝ndaki gecikme, Konya'da yaĂžanmýÞ, bir hazĂ˝rlĂ˝k dönemi geçirilmiĂžtir.

YaptýðýmĂ˝z araĂžtĂ˝rmada Salname-i Servet-i Funun 'da da Konya Mektep-i Hukuk'unun resmi KüĂžadĂ˝nĂ˝n Hicri 1326, Miladi 1908 yĂ˝lĂ˝nda yapĂ˝ldýðý kaydedildiĂ°ine göre de Konya Hukuk Mektebi'nin resmen açĂ˝lmasĂ˝nĂ˝n 1908 yĂ˝lĂ˝nda yapĂ˝ldýðýnda Ăžüphe kalmamaktadĂ˝r. BulduĂ°umuz bu kayĂ˝tta SayĂ˝n Önder'i doĂ°rulamaktadĂ˝r.     

AdĂ˝ geçen salnamede, aynĂ˝ yĂ˝l Beyrut Hukuk Mektebi'nin adĂ˝ geçmediĂ°ine göre, bunun daha sonra açĂ˝lmýÞ olabileceĂ°ini düĂžünüyoruz.

Konya Mekteb-i Hukuk, 12.10.1909 tarihinde bu günkü Özel Ýdare BinasĂ˝ olarak kullanĂ˝lan Sanayi Mektebi'ne taÞýnmýÞ ve kapanĂ˝ncaya kadar da tedrisatĂ˝na buraya devam etmiĂžtir.  

Mektebin tedris süresi dört yĂ˝l olup, buraya yedi yĂ˝llĂ˝k Ýdadi tahsilini tamamlayan öĂ°renciler imtihanla alĂ˝nmýÞtĂ˝r.        

Ýlk öĂ°rencilerin çoĂ°u, aynĂ˝ zamanda icazetli medrese mezunudur. Talebenin hemen hemen hepsi üç lisansa (Arapça, Farsça ve FransĂ˝zca) vakĂ˝f, iyi yetiĂžtirmiĂž olup olarak hukuk tahsiline baĂžlamaktadĂ˝r. MezunlarĂ˝nĂ˝ ileride baĂžarĂ˝lĂ˝ kĂ˝lan da onarlĂ˝n çok iyi yetiĂžmiĂž olarak hukuk  tahsiline baĂžlamýÞtĂ˝r. MezunlarĂ˝nĂ˝ ileride baĂžarĂ˝lĂ˝ kĂ˝lan da onarĂ˝n çok iyi yetiĂžmiĂž olmalarĂ˝dĂ˝r.

Mehmet Önder Bey, Konya Hukuk mektebi kapĂ˝sĂ˝na asĂ˝lan ve sonradan Mevlana müzesine kaldĂ˝rĂ˝lana bir levhadan bahsederse de, maalesef bu levha bugün, Mevlana müzesinde mevcut deĂ°ildir.

Mektebin ilk müdürü Meclis-i Maarif azasĂ˝ndan meĂžhur Muhitü'l Maarif ve Yeni Muhitü' l-Maarif adlĂ˝ eserlerin müellifi Emrullah Efendi (188-1914)dir. Bir yĂ˝l sonra mektebin müdürlüĂ°üne Hilmi Bey getirilir. Bir ara da Alaaddin Bey, Fethi Bey ve Mustafa Þeref adĂ˝ndaki zatlar da Konya Mekteb-i Hukuk'da kĂ˝sa süreli müdürlük görevinde bulunmuĂžlardĂ˝r. Fethi Bey daha sonra Selanik Hukuk Mektebi MüdürlüĂ°üne tayin edilmiĂžtir.

Burada, araĂžtĂ˝rmada yaparken dikkatimizi çeken son derece önemli bir noktada temas etmeden geçemeyeceĂ°im. Konya Mekteb-i Müdürü Alaaddin Bey'dir.

KonyalĂ˝, Mekteb-i Hukuk'a büyük deĂ°er vermekte ve her konuda yardĂ˝mĂ˝nĂ˝ esirgememektedir. Alaaddin Bey o dönemin münteĂžir gazetelerinde MeĂžrik'i Ýrfan'a gönderdiĂ°i 16 Mart 1325 (1909)tarihli bir teĂžekkür yazĂ˝sĂ˝nda unvanĂ˝nĂ˝, 'Konya Darü'l Funun-Ă˝ Osmani Hukuk Fakültesi Müdürü'olarak kullanĂ˝lĂ˝yor. Ýleride görüleceĂ°i üzere Diploma üzerinde de aynĂ˝ Ăžekilde 'Darü'l Fünun-i Osmani 'yazĂ˝sĂ˝ bulunmaktadĂ˝r.

Burada aklĂ˝mĂ˝za, o zaman Konya'da tam teĂžekküllü bir üniversite mi kurulmak istenmiĂžtir, ilk bölümünü de Hukuk Fakültesi mi teĂžkil etmiĂžtir? Bu husus gerçekten Konya için son derce önemli. Üzerinde durulmasĂ˝ gereken bir nokta...

Konya Hukuk Mektebi'inde en uzun süre müdürlük ve müderrislik görevinde bulunan Refik KĂ˝rýÞ Bey'dir. Onun ilk müdürlüĂ°e baĂžlayýÞý 14 MayĂ˝s 1328/1912'dir. Bu zat yaklaÞýk bir yĂ˝l sonra, Ýstanbul Hukuk Fakültesi MüdürlüĂ°ü'ne nakledilmiĂžtir, 18 Kanunusani (Ocak) 1329/1913 tarihinde tekrar Konya Hukuk Mektebi'ndeki eski görevlerine iade edilmiĂžtir.

Refik Bey 'in Konya'daki görevi, mektebin kapatĂ˝ldýðý 15 Mart 1335/1919 tarihinde kadar devam eder. Konya'dan ayrĂ˝lmadan önce bir ara görevi, Darülhilafetilaliyye Medresesi MüderrisliĂ°i'ne nakledilir. Refik Bey'in diĂ°er görevleri ile birlikte Konya'daki hizmet süresi, toplam 12 yĂ˝la yakĂžalmaktadĂ˝r.

Refik Bey ' sadece Konya' da bir eĂ°itimci olarak deĂ°il, aynĂ˝ zamanda, dönemin gazete ve dergilerinde de yazĂ˝lar kaleme alarak, konferanslar ve özel dersler vererek memleket ilmine ve irfanĂ˝na büyük hizmetlerde bulunmuĂžtur.

Büyük hukuk fakültelerinde okutulan derslerin hemen hemen tamamĂ˝, o dönemde mekteb-i hukukunda da okutulmuĂžtur.

Konya Mekteb-i Hukuku'nun adlarĂ˝nĂ˝ tespit edebildiĂ°imiz bazĂ˝ müderrisler ve okuttuklarĂ˝ dersler Ăžöyledir:

Ömer Vehbi Efendi,Konya Ýrfaniye Medresesi'ndeki görevlerine devam etmiĂžti, Darülhilafetilaliyye Medresesi'nde müderrislik,

   Konya MebusluĂ°u ve müftülüĂ°ünde bulunmuĂžtur. Mecelle ve Usul-i fĂ˝kĂ˝h derslerine,

SivaslĂ˝ Ali Kemali Efendi, muhtelif medrese ve mekteplere hocalĂ˝k EtmiĂž, MüdafayĂ˝ Hukuk Cemiyeti Reisi iken, menfur DelibaĂž olayĂ˝nda Ăžehit edilmiĂžtir. Kitabü'n Nikah, 4.  sĂ˝nĂ˝fta; Usul FĂ˝kĂ˝h, Arazi Kanunu ve Ahkam-Ă˝ evkaf derslerine (hakem sayĂ˝sĂ˝, 84)

 Ăžinasi Bey, Konya Umur-i Hukukiye MüdürlüĂ°üne görevinde bulunmuĂžtur, bilahare Ýstanbul'da avukatlĂ˝k yapmýÞ bu zat da Hukuk -Ă˝ Esasiye (Anayasa ), Hukuk-Ă˝ düvel (devletler hukuku) ve idare derslerine,

Selim Sabit Efendi, Konya 'da avukatlýk yapmýÞ ve Konya Mekteb-i Hukuk'ta Mecelle ve Ticaret-i Berriye (Kara Ticaret Aksoy Hukuku) derslerine,

Nalbantzade Hilmi (Aksoy)Bey, Konya Baro ReisliĂ°i 'nde ve Ankara Maliye Vekaleti'nde müĂžavirlik görevlerinde bulunmuĂžtur, Ticaret -i Bahriye, (Deniz Ticaret Hukuk)Sakk-Ă˝ hukuk ve Sakk-i ceza derslerine

Ýbrahim Hesabi Bey, Milli Mücadele döneminde kurulan derneklerde görev alĂ˝nmýÞ, Usui Cezaiye ve Kanun-i Ceza derslerine            Mehmet Tahir Bey, Mecelle, feraiz ve vesaya (Vasiyet hukuku) derslerine

Numan Sait Bey, Ýktisat ve Maliye derslerine,

Islah-Ă˝ Medaris müderrislerinden Þehzade Ahmet Ziya Efendi, Feraiz (Miras Hukuk) derslerine,

 Konya mebuslarĂ˝ndan Müderris Hadimli Mehmet Vehbi Efendi Kitabülvesaya derslerine

Müdde-i Umumi Muavini Haki Bey, Hukuk-i Ceza derslerine,

Maarif Müdürü Hulusu Efendi, Hukuk Düvel (Devletler Hukuku) derslerine

Mektebin ilk müdürü Emrullah Efendi görev yaptýðý süre içersinde, Mukaddeme-i Ýlmi Hukuk (Hukuk BaĂžlangĂ˝cĂ˝)derslerine, GirmiĂžlerdir. Bu müderrislerin zaman zaman da, ihtiyaca göre farklĂ˝ dersler okuttuklarĂ˝ da daha geniĂž olduĂ°u tahmin ediyoruz.

EĂ°itim kadrosu ile ilgili olarak mektebin son Müdürü Refik (KĂ˝rýÞ) Bey büyük bir isabetle Ăžu kaydĂ˝ düĂžer:

'Konya Hukuk mektebinin kuruluĂžlarĂ˝ndan laĂ°vĂ˝na kadar hey'eti idare ve talimiyesine teĂžkil eden bu zevatĂ˝n bir kĂ˝smĂ˝, Müderris sĂ˝fatĂ˝nĂ˝ haiz ve çoĂ°u Þark ve Garp dillerinden bir kaçĂ˝nĂ˝ bilen, yüksek ahlak seciyeli, devirlerinin alimve fazĂ˝l Ăžahsiyetleri idiler.        

Memleket ilim ve irfanýn hizmet eden bu deðerli zatlarýn hepsini rahmet ve minnetle anýyoruz.

Konya Mekteb-i Hukuk, faaliyet bulunduĂ°u 11 yĂ˝l içersinde, 134 talebe mezun etmiĂžtir, her yĂ˝l ortalama 12 yĂ˝l talebe diploma alĂ˝nmýÞtĂ˝r. Gerçeten Konya Mekteb-i Hukuktan çok deĂ°erli hukuçular yetiĂžmiĂžtir ve Cumhuriyet döneminde bunlar çeĂžitli görevlerde çok büyük hizmetlerde bulunmuĂžlardĂ˝r.

O dönemde Konya'da münteĂžir 12 Temmuz 1909 tarihli MeĂžrik-i Ýrfan gazetesinde çĂ˝kan bir haberden öĂ°rendiĂ°imize göre Mektebin açĂ˝ldýðý tarihten bir yĂ˝l sonra Konya Mekteb-i Hukuk'ta birinci ve ikinci sĂ˝nĂ˝fta imtihana giren öĂ°renci sayĂ˝sĂ˝ 118!dir.

1890'da Konya Mekteb-i Hukuk'un açĂ˝ldýðý tarihten ir yĂ˝l sonra, iki sĂ˝nĂ˝fta (Birinci ve Ýkinci sĂ˝nĂ˝fta)talebe sayĂ˝sĂ˝ 118ve on bir yĂ˝l içersinde de mezun sayĂ˝sĂ˝nĂ˝n tamamĂ˝ 134 olduĂ°una göre,  buradan pek çok öĂ°rencinin mektebi bitiremediĂ°i veya imtihanlarda baĂžarĂ˝lĂ˝ olamadýðý anlaÞýlmaktadĂ˝r.

Cihan Harbi sĂ˝rasĂ˝nda talebelerin bir kĂ˝smĂ˝ savaĂža katĂ˝ldýðýndan mektepte talebe sayĂ˝sĂ˝ düĂžmüĂžtü, mektebin laĂ°vedildiĂ°i tarihte dördüncü sĂ˝nĂ˝fta sadece;9 üçüncü sĂ˝nĂ˝fta;15, ikinci sĂ˝nĂ˝fta;22ve birinci sĂ˝nĂ˝fta ;9 ki, toplam 55 ögrenci kalmýÞtĂ˝r.

Konya'da Mektebi Hukuk kapatĂ˝lmasĂ˝ ile burada okuyan talebeler maĂ°dur olmuĂž, bunlarĂ˝n çok azĂ˝ Ýstanbul Hukuk Fakültesi'ne naklini yaptĂ˝rmýÞ, o yĂ˝llar yer yer ülkenin düĂžman istilasĂ˝na uĂ°radýðý yĂ˝llardĂ˝r.

Mekteb-i Hukuk'un kapatĂ˝lmasĂ˝ gerçekten sadece Konya için deĂ°il, ülke çapĂ˝nda büyük bir kayĂ˝p olmuĂžtur. Konya'nĂ˝n yeniden üniversiteye kavuĂžmasĂ˝ için, arĂ˝m asĂ˝rdan fazla bir zaman daha beklemek mecburiyetinden kalĂ˝nmýÞ ve bu uĂ°urda büyük mücadeleler verilmiĂžtir.

Verilen bilgiye göre, mektebin kapatĂ˝lmasĂ˝ndan sonra, demirbaĂž, eĂžyasĂ˝, Konya Sultaniyesi ile Darülmualim'e (Muallim Mektebi) devredilir. Mektebin bütün resmi evraklarĂ˝ ise Ýstanbul'a Maarif Nezareti'ne gönderilir. Sadece öĂ°renci kayĂ˝t defteri, Konya Maarif MüdürlüĂ°ü'ne verilir.

Son zamanlarda, Konya Milli EĂ°itim MüdürlüĂ°ündeki OsmanlĂ˝nĂ˝n son dönemi ile cumhuriyetin ilk yĂ˝llarĂ˝nda ait yĂ˝llarĂ˝na ait milli eĂ°itimle ilgili OsmanlĂ˝ca bütün evraklar ve defterler listeleri yapĂ˝larak, Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesine devredilmiĂžtir.              YapĂ˝lan liste ve devredilen evraklar arasĂ˝nda tek tek yaptýðým araĂžtĂ˝rmada, maalesef Milli EĂ°itim'e devredildiĂ°i zikredilen bu deftere rastlayamadĂ˝m. Demek ki pek çok defter ve resmi evrak gibi bu defter de kaybolmuĂžtur. Tahminimize göre, birilerine tetkik için verilen bu defterler maalesef geri getirilmemiĂž, ilgililerce d bunlarĂ˝n arkasĂ˝ aranmamýÞtĂ˝r.    

Kaynak : Av M. Ali Uz, Konya Hukuk ve Baro Tarihçesi Konya, 2006

 

Telif Hakký. Mehmet Ali UZ Š 2007. Tüm Haklarý Saklýdýr.
Bilgi Rehber